Émilie du Châtelet: Felsefe ve Bilim Tarihinin Kayıp Basamağı

Tam adıyla Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil, Marquise du Châtelet, ya da daha bilinir hâliyle Émilie du Châtelet, 18. yüzyılda yaşamış önemli bir filozof, fizikçi ve matematikçidir. Leibniz metafiziği ve Newton fiziğini birleştiren felsefesi, günümüzde de hâlen önemini korumaktadır. Özellikle ahlak felsefesi, doğa felsefesi ve metafizik ile ilgilenmiştir. Du Châtelet’in yaptığı, Newton’un Principia’sının Latince’den Fransızca’ya çevirisi, günümüzde geçerli olan çeviridir.

Felsefenin çoğu alanında, ayrıca matematik ve fizik alanında yazıları o dönemde bir kadın olduğu gerekçesi ile anonim olarak yayımlanmıştır. Bu yazılarından en bilinir olanı “Fiziğin Temelleri” (Institutions de Physique) adlı eseridir ve maalesef dilimize kazandırılmamıştır. Bu kitabında bilginin ilkeleri (bölüm 1), Tanrı (2), uzay ve zaman (5 ve 6) ve madde ve bedenler üzerine (7-10) yazmıştır [1]. Ayrıca döneminde Leibniz’in düşüncelerini daha açık ve anlaşılır bir hâle getirdiği, onu anlamalarını kolaylaştırdığı sebebiyle Almanlar tarafından takdir toplamıştır [2]. Kendinden sonra gelen önemli düşünürleri (örn. Kant) fikirleriyle etkilemiştir. Döneminin çok ötesinde çalışmalara imza atmış bu kadın, ne yazık ki 19. yüzyıldan sonra unutulan düşünürler arasında yerini almıştır. Günümüzde Duke Üniversitesi ve History of Women Philosophers and Scientists projesi bunun engellenmesi için çalışmalarına devam etmektedir.

Ne yazık ki ülkemizde Émilie du Châtelet ile ilgili devam etmekte olan bir çalışma bulamadım ve bu dahi kadın hakkında dilimize kazandırılmış kaynaklar da yok denebilecek kadar az. Bu yazının amacı da günümüzde önemini korumaya devam eden bu çağının ötesindeki kadın filozofun ülkemizde de tanıtılmasını sağlamak ve tarihe gömülmesine engel olmaktır.

  1. Biyografi

Belki de Émilie du Châtelet’i bugün de bu denli önemli kılan özelliklerden biri, 18. yüzyılda Fransa’da bir kadın filozof, yazar, fizikçi ve matematikçi olarak sesini duyurabilmiş olmasıdır. O zamanlarda kadınların eğitim görmesi sık rastlanan bir durum değildi; kadınlardan evlenmeleri, çocuk yapmaları, evi çekip çevirmeleri beklenirdi. Ancak Madam du Châtelet şanslı, hatta ayrıcalıklıydı. İyi bir eğitim görebilmiş olmasının sebebi de, Judith P. Zinsser ve diğer önemli felsefe tarihçilerine göre, bu ayrıcalıklarla doğrudan ilgiliydi. Émilie du Châtelet’in babası XIV. Louis’nin baş danışmanı ve özel elçisiydi ve o, altı çocuklu bir ailenin tek kız çocuğu olarak dünyaya gelmişti. Diğer dört abisi, babalarının izinden orduya katılırken kendisinden birkaç yıl önce doğmuş abisi kilisede görev almak için eğitim görmüş ve önce başrahip, sonra da piskopos olmuştu. Kilisede görev alabilmenin şartlarından biri, iyi bir eğitimden geçmiş olmaktı. Dolayısıyla, du Châtelet’in nasıl bu kadar iyi bir eğitim aldığı sorusuna verilen en mantıklı cevaplardan biri, abisiyle birlikte ders almasına izin verilmiş olmasıydı. Bu derslerden bazılarının Latince, ileri matematik, geometri, belki İtalyanca ve İngilizce olabileceği düşünülüyor.

Küçük yaşta abisiyle birlikte ileri seviye eğitim gören Madam du Châtelet, genç bir kadın olduğunda geleneklere uyum sağlamak zorunda bırakılmış ve Fransa’nın önemli asilzadelerinden bir marki (1) ile evlendirilmişti. Evliliklerinin ilk yılları aynı geleneksel çizgide devam etmiş, du Châtelet üç çocuk doğurmuştu. Üçüncü çocuğunun doğumundan sonra, geleneksel yaklaşım ile bir bakıma kadın olarak görevini tamamlamış ve Paris’e dönmüş, matematik dersleri almaya başlamıştı. Paris’e dönüşünün ileri yıllarında, ünlü şair ve yazar Voltaire ile yolları kesişmişti. Bu iki önemli figürün birbirlerine -en azından entelektüel anlamda- âşık oldukları iddia ediliyor, zaten sonrasında birlikte yaşamaya başladıkları bir dönem de mevcut. Du Châtelet’in kocası markizin de bu birlikteliği, Voltaire’in şatoya getirdiği prestij ve para dolayısıyla kabul etmiş olduğu söyleniyor.

Bu birliktelikle beraber, du Châtelet çocuklarına bakmış, evi çekip çevirmiş ve aynı zamanda da eğitim almaya devam etmişti. İlerleyen yıllarda “Fiziğin Temelleri” (Institutions de Physique, Paris, 1740) adlı en bilindik eseri gibi pek çok yazısı ve Newton’un Principia’sının (2) çevirisini yayımlamıştır. 1749 yılında, ünlü bir şair ve yazar olan Jean-François de Saint-Lambert’ten olan çocuğunun doğumu sonrasında hayatını kaybetmiştir [3].

2. Fiziğin Temelleri (Institutions de Physique)

1740 yılında yayımladığı bu eserinin ilk bölümünde du Châtelet, bilgi ilkeleri üzerine yazmıştı. Du Châtelet’in bilgi tanımı, “zihnin iyi kullanılmasından” kaynaklanan rasyonel bir çabayı ifade ediyordu. Kitabının ilk bölümünün 4. kısmında, bilgi ilkelerinin gerekliliğini açıkladıktan sonra, çelişmezlik ilkesini, diğer tüm gerçeklerin dayandığı ilk aksiyom olarak yorumlamıştı [4]. Ona göre çelişki, aynı şeyi aynı anda doğrulayan ve reddeden şeydir ve zihinlerimizi bir şeyin aynı anda hem olduğunu hem de olmadığını kabul etmeye zorlayamayız [5]. Du Châtelet’in benimsediği bir diğer önemli aksiyom, Leibniz’in yeterli sebep ilkesiydi. Kitabının 8. kısmında değindiği bu ilke, var olan her şeyin neden olabilecek başka bir hâlde değil de bu şekilde var olduğuna dair yeterli bir nedeni olduğunu söylüyor [6]. “Yeterli sebep ilkesini, süreklilik yasası olarak adlandırılan başka bir ilke izler,” diyor du Châtelet ve yine fizikte en verimli ilkelerden biri olarak kabul ettiği bu yasa için Leibniz’e teşekkür ediyor. Kitabın 13. kısmında değinilen bu yasa, doğada bir sıçrayışta hiçbir şeyin olmadığını ve bir varlığın, aralarında akla gelebilecek tüm farklı durumlardan geçmeden bir durumdan diğerine geçmeyeceğini söylüyor [5].

Du Châtelet, kitabının 7. bölümünde atomların varlığını reddeder. Ona göre, bölünemez, genişletilmiş madde parçacıkları olarak tanımlanan atomlar aslında bölünebilirdir ve bu nedenle, bölünebilirlikleri olgusuyla birlikte ele alındığında tanımları bir çelişki anlamına gelir [1]. Bu da en başta bahsedilen çelişmezlik ilkesine göre kabul edilemez. Yani atomlar, maddeyi oluşturan gerekli varlıklar olamazlar [1].

Newton’a çok fazla saygı duymasıyla beraber, onun düşüncelerine katılmadığı da olmuştu. Newton’un ünlü formülü olan, bir cismin enerjisinin; kütlesiyle hızını çarparak hesaplanabileceği fikrini eleştirmiş ve Leibniz’in de benimsediği, enerjinin kütlesiyle hızının çarpımının karesi olduğu fikrini kanıtlamıştı. Du Châtelet, hareket ve kuvvet miktarı sorununu sunarak çeşitli filozof ve fizikçiler için önemli bir katkı yapmıştır. Onun “bilim olarak metafizik” reformu, mekanikteki ilkelerin rolüne yeni bir ışık tutuyor. [9]

3. Optik Üzerine Bir Deneme (The Essai sur l’optique)

Modern fizik için çok önemli olan bu yazıya Du Châtelet, Newton’un Opticks‘ine atıfta bulunarak başlar. Yazı, dört bölüme ayrılmıştır. İlk bölüm genel olarak ışıktan bahseder, ikinci bölüm şeffaf nesnelerde ışığın iletilmesinin ve kırılmasının nedenlerini inceler ve üçüncü bölüm saydam olmayan nesneler tarafından yansımanın nedenlerine odaklanır. Son olarak, dördüncü bölüm, bazı nesnelerin neden diğerlerinden farklı renkleri yansıttığı sorusunu ele alır.

Bu eserinde Madam du Châtelet, ışıkla ilgili birçok çağdaş bulguyu inceler ve ışığın uyduğu yasalar hakkında spekülasyonlar yapar. Yasaları, hipotezleri ve diğer açıklama biçimlerini kullanması, bilimsel araştırmanın sınırlarına artan ilgisini temsil eder niteliktedir. [7]

Çeşitli deneysel gerçekleri optiklerin bütünleştirici yönü altında birleştiren ve teorisini kanıtlamak için sadece birkaç ortak temel ilke kullanan Émilie du Chatelet’in girişimleri, yerçekimi veya ısı gibi fiziksel fenomenleri açıklamaya çalışan bir dizi diğer çağdaşlarıyla uyumludur. Ancak çağdaşlarının birçoğunun araştırmasında olduğu gibi, girişimleri yine de başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Ne olursa olsun, 18. yüzyılın ilk yarısında yaşayan bir kadının bu kadar ayrıntılı optik bilgi edinmesinin ne kadar olağanüstü bir başarı olduğunu akılda tutmak gerekir. [8]

4. Son Söz

Çağının çok ötesinde işlere imza atmış Du Chatelet’in bilime ve felsefeye katkısı yadsınamaz. Kendisinden sonra gelen bilim adamlarını ve filozofları etkileyecek pek çok çalışmaya imza atmıştır. Madam du Chatelet’in birincil ilgisi doğa felsefesi iken, etik, teoloji, İncil ve insan mutluluğunun kaynağı gibi çeşitli alanlarda da yazılar ve çeviriler yayımlamıştır [1]. Bununla birlikte, zamanında çok sıkı bir kadın hakları savunucusu olarak tanınmıştır ve bilimsel olmayan çalışmalarında zaman zaman kadınların sosyal rolleri ve eğitimi konusuna da değinmekten çekinmemiştir [1].  

Du Chatelet, “Beni kendi meziyetlerim için yargılayın,” demişti, “bana bu büyük generalin veya o ünlü bilginin sadece bir eklentisi olarak bakmayın.” [10] Ancak ondan bahseden çoğu kaynak, felsefesine veya bilime katkılarına değinmek yerine Voltaire ve Jean-François de Saint-Lambert gibi adamlarla olan ilişkisine değinir. Bu yazıda aynı hatayı yapmak yerine, du Chatelet’i yaptığı işler doğrultusunda tanıtmaya gayret ettim. Elbette onun her düşüncesi günümüzde kabul edilen düşünceler arasında yer almıyor, tıpkı Newton’ın düşünceleri gibi. Ancak günümüz felsefesini ve fiziğini bir merdiven olarak ele alırsak, ondan bahsetmemek, önemli bir basamağın kaybı olacaktır.

Notlar:

(1) Marki (marquis ya da marquess), bazı batı devletlerinde kont ile dük arasındaki bir soyluluk unvanıdır.

(2) Tam adıyla Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica olarak bilinen Newton’un bu eseri “Principia: Doğal Felsefenin Matematiksel İlkeleri – Seçmeler” başlığıyla Aziz Yardımlı tarafından dilimize kazandırılmıştır.

Referanslar:

[1] Detlefsen, Karen, “Émilie du Châtelet”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2018 Edition).

[2] Cecil, Wesley. “Forgotten Thinkers: Emilie du Chatelet.” YouTube, commentary by Wes Cecil, Peninsula College, 2016.

[3] Zinsser, Judith. “Emilie Du Chatelet: Daring Genius of the Enlightenment.” Penguin, 2006. (Bu yazının biyografi kısmı, belirtilen kitaptan yola çıkarak ve okuyucunun ilgisini çekebilecek kısımlara değinilerek düzenlenmiştir.)

 [4] Hagengruber, Ruth (Ed.). Emilie du Châtelet between Leibniz and Newton. “Emilie du Châtelet Between Leibniz and Newton: The Transformation of Metaphysics.” Springer, 2012.

[5] Marshall, Eugene. Sreedhar, Susanne. A New Modern Philosophy: The Inclusive Anthology of Primary Sources. “Chapter 21: Émilie du Châtelet.” Routledge, 2019.

[6] Leibniz, Gottfried W, Daniel Garber, and Roger Ariew. Discourse on Metaphysics and Other Essays. “2. Against Those Who Claim That There Is No Goodness in God’s Works, or That the Rules of Goodness and Beauty Are Arbitrary.” Indianapolis: Hackett, 1991.

[7] Du Châtelet, Emilie. Essay on Optics. Translated by Bryce Gessell. Project Vox. Durham, NC: Duke University Libraries, 2019.

[8] Hagengruber, Ruth (Ed.). Emilie du Châtelet between Leibniz and Newton. “’Sancti Bernoulli orate pro nobis’. Emilie du Châtelet’s Rediscovered Essai sur l’optique and Her Relation to the Mathematicians from Basel. (by Fritz Nagel).” Springer, 2012.

[9] Hagengruber, Ruth (Ed.). Emilie du Châtelet between Leibniz and Newton. “Leibniz’s Quantity of Force: A ‘Heresy’? Emilie du Châtelet’s Institutions in the Context of the Vis Viva Controversy (by Andrea Reichenberger).” Springer, 2012.

[10] Fara, Patricia. “Émilie du Châtelet.” Oxford University Press’s Academic Insights for the Thinking World, March 2011.

Leave a Reply