Davranışsal İktisat Nedir? Neleri Ele Alır?

İnsan, sosyal ve düşünen bir varlıktır. Kararlarını mantıksal çerçevede vermesi beklenir. Eylemlerini, verdiği kararlar sonucunda gerçekleştirir fakat her zaman rasyonel değildir. İktisat biliminde ‘homo-economicus’ olarak da adlandırılan, kendi çıkarlarını her şeyden daha değerli ve önemli gören bu şekilde hareket eden insan tipi iktisat biliminde insan dendiğinde varsayılan karakter tipidir.

1930’larda ortaya çıkan davranışsal iktisat kuramı, bu ‘rasyonel’ varlığın gerçekten de eylemlerinde sadece kendi çıkarını gözetip gözetmediğini, insanların duygusal yönlerinin de işin içine katılmasının gerektiğini savunan bir dal olarak ‘homo-economicus’ kavramını sorgulamaya açmıştır.

Davranışsal iktisada göre, insan her zaman akılcı yönünü kullanarak karar almaz. Bu kuram, insanın eylemlerini gerçekleştirmesinde, mantığının da önüne geçen duygusal faktörlerin yer aldığını ve insanın duygularından bağımsız şekilde hareket edemeyeceğini savunur. Davranışsal iktisat, bireylerin neden her zaman kendi çıkarlarına göre hareket etmemeyi tercih etmiş olduğunu açıklar.

Davranışsal Kripto-Ekonomi: Teşvik Edici Blokzincir Tasarımlarında Vaatler  ve Zorluklar - Blockchain Türkiye Platformu

Davranışsal İktisadın Doğuşu

Bu alanın temelleri, iktisat biliminin de kurucusu olarak görülen, aynı zamanda bir ahlak felsefecisi olan Adam Smith’in 1759 yılında yayımladığı Ahlaki Duygular Teorisi (The Theory of Moral Sentiments) adlı eserine dayanır. Ona göre insan onay görmek ister. Davranışlarının arkasında bir ilgi görme isteği vardır, eylemlerini buna dayanarak gerçekleştirir. Fakat o yıllarda, Smith’in bu görüşlerine önem verilmez. İlerleyen yıllarda ise, Herbert Simon tarafından 1947 yılında yayımlanan Administrative Behavior ve Harvey Leibenstein’ın 1966 yılında kaleme aldığı X-Inefficiency adlı çalışmalar, davranışsal iktisat alanında öncüdür.

Richard Thaler’ın 2017 yılında almış olduğu Nobel Ekonomi Ödülü, ekonomi ve psikoloji disiplinleri arasındaki ilişkiyi açıklamış olup, davranışsal iktisadın hayatın ne kadar içinde olduğunun kanıtıdır. Thaler, ‘Dürtme ekonomisi’ olarak adlandırdığı çalışmalarında, insanların kendilerinin de farkında olmadan faydalı davranışlara doğru yönlendirilmiş olduğu bir sistemin varlığından bahseder. Bu ödülü daha önce ekonomide insan davranışları üzerine yaptığı çalışmalar ile 1992’de Gary Becker ve 2002’de Daniel Kahneman kazanmıştı. Becker’in Nobel Ekonomi Ödülü alması, mikro iktisat analizini insanların piyasa dışı davranışlarını incelemesiyle gerçekleşmiş olup, Daniel Kahneman ise psikolojik araştırmalarda ortaya çıkan bulguların ekonomi bilimine etkisi ve belirsizlik karşısında karar verme çalışmaları ile 2002 Nobel Ekonomi Ödülüne layık görülmüştü.

2017 İktisat Nobeli: Richard Thaler ve Davranışsal İktisada Katkıları -  Sarkaç

Davranışsal İktisadın Yöntemi

Davranışsal iktisatta temel soru, insanların aldığı kararlarla ortaya çıkacak sonuçları öngörmenin ve insanların sezgilerine ve duygularına göre aldıkları kararları yönlendirmenin mümkün olup olmadığıdır.

Davranışsal iktisatta yer alan bazı kavramlara göz atacak olursak:

  • Anchor Effect (Çapa Etkisi): Çapa etkisi doğuştan gelen bir özelliğimizdir. Bu kavram, bir önceki eylemde algıladığımız, etkileşime girdiğimiz veya öğrendiğimiz bir sayının gelecekteki kararlarımızı etkilemesidir. Zihnimiz, ilk olarak bahsedilen sayıya odaklanır ve ondan öncesini yok sayar.
  • Status Quo (Şimdiki Durum): Bir diğer tanım olan status quo ise bireylerin varsayılan seçenekleri tercih etmeye olan yatkınlığını anlatır. Bu kavram, var olan durumu olduğu gibi korumak anlamına gelir.
  • Loss Aversion (Kayıptan Kaçınma): Loss aversion olarak tanımlanan bir diğer kavram ise, bireylerin kazanç ve kayıp kavramlarına olan bakış açısını inceler. Araştırmalara göre, bireylerin kayıplara verdikleri tepki, kazançlara kıyasla daha fazladır. Örneğin insanın bir anda kaybettiği para, tesadüfen eline geçen paradan kendisini daha çok etkiler, üstünde daha büyük bir yük oluşturur. Koşullar eşit görünse de insan psikolojisi kayba daha yoğun tepki vermeye meyillidir.

Özet olarak, davranışsal iktisadın konu edindiği insan davranışlarının, günlük hayatta ekonomik açıdan aldığımız kararlar üstünde etkisi çok fazladır. İktisat biliminin rasyonel varsaydığı insanın, rasyonel olmayan yanının da incelenmesiyle, sosyal ve psikolojik açıdan aldığı kararların arkasındaki sebepler daha iyi anlaşılabilir.

Kaynakça:

https://www.isbank.com.tr/blog/davranissal-iktisat-nedir

DAVRANIŞSAL EKONOMiYE 25 YILDA ÜÇÜNCÜ NOBEL

https://dergipark.org.tr/tr/pub/beyder/issue/3482/47365

Leave a Reply