Türk Yazınında Kadın II: Halide Edip Adıvar Kültür - Sanat

Türk Yazınında Kadın II: Halide Edip Adıvar

Türk yazınında kadın, Fatma Aliye’den sonra oldukça ilerleme kaydetmiş, “Hanımlara Mahsus Gazete” gibi yayınlar, Terbiye-i Nisvan gibi kuruluşlarla kadının sosyal hayata katılması desteklenmiştir. Bu dönemde “kadın ve eğitim” sorununa odaklanılmış, kadının anne olarak yeni nesilleri yetiştirmedeki rolü üzerinde durularak eğitimli toplum için eğitimli kadınların yetişmesi gerektiği mesajı verilmiştir. Bunun üzerine seçkin çevrede kadınların eğitimi konusu önem kazanmış, evde özel hocalarla eğitim görmeye başlamışlardır. “Sadece gazete okuyacak ve mektup yazacak kadar”[1] okuma yazma bilen kadınların yerini, fikir üreten kadınlar almaya başlamak üzeredir. Tanzimat dönemiyle birlikte önem kazanan “kadınların eğitimi” buna yönelik birtakım kurumların kurulmasıyla devlet politikası niteliği kazanmıştır. Bu dönemde kız iptidailerinin sayısı arttırılmış ve ortaokul seviyesinde eğitim veren kız rüştiyeleri ilk defa bu dönemde açılmıştır. Yine bu dönemin önemli eğitim kurumlarından biri de 1870’te kurulan Darülmuallimat’tır. Bu okulda kadın öğretmenler yetiştirilmeye başlanmış ve güçlü kadın karakterindeki “kadın öğretmen” dönemin edebiyat eserlerine sıkça konu olmuştur. Bu dönemlerde kadının eğitimiyle ilgili olarak, tabiri yerindeyse bebek adımlarıyla alınan yol İkinci Meşrutiyet’ten sonra hızlanmaya başlamıştır, zira İkinci Meşrutiyet’i oluşturan fikri alt yapı, kadınların sosyal hayata katılımı meselesini desteklemektedir.

İkinci Meşrutiyet sonrası dönemin öncü kadınlarından olan Halide Edip, bu değişim sürecinin hızlanmasına sadece fikirsel katkı sağlamamış, fikirlerini yaşamına uygulamış; “güçlü kadın”ı yalnızca anlatmamış, “güçlü kadın” olarak yaşamıştır. “Kadının modernleşmesi” sürecine erkek yazarların büyük katkısı vardır ancak erkek yazarlar kadının rolünü “kocasını temsil edecek kadar dil bilen, bilimle az çok ilgisi olan, kocasının konuştuğunu biraz olsun anlayabilen, onunla sohbet edebilen kadın”la sınırlandırmışlardır[2]. Oysa Halide Edip, kadının bizzat kendisinin dava güdebileceğini kanıtlamış ve gelişimini erkekler için değil, kendisi ve davası için gerçekleştiren “gerçekten güçlü” bir kadın olarak bu sınırları yıkmış geçmiştir. Milli Mücadele döneminin en etkin isimlerinden biri olmuş, güçlü ve vatanperver kadının nasıl olması gerektiğini en güzel biçimde göstermiştir.

Halide Edip, eğitim hayatına Üsküdar Kız Amerikan Kolejinde başlamıştır ancak o dönemde Müslümanların bu okulda eğitim görmesi yasaktır. Bir öğrencinin jurnallemesi üzerine okuldan ayrılmak zorunda kalır, eğitimine evde özel hocalarla devam eder; bu dönemde hocasının da yardımıyla Jane Abbott’tan “The Mother in The Home”u Türkçeye çevirmiştir. Bu çeviriyle Sultan Abdülhamid’den Şefkat Nişanı alır. Daha sonraları Halide’nin koleje dönmesine müsaade çıkar ve Halide kolejin yüksek sınıflarına devam eder. 1901’de lisans derecesini alır ve bu okulda bu dereceyi alan ilk Müslüman Türk kızıdır.[3]

Sultanahmet Mitinginde

Bir yazar olarak tanınması Tanin gazetesinde yayınlanan yazılarıyla olmuştur. 1908’den sonra Tanin, Demet, Aşiyan ve Resimli Kitap gibi pek çok gazetede yazdı. Bu dönemlerde kadın meselesine eğilen ve eserlerini bu konular çerçevesinde oluşturan Halide Edip, daha sonraları yeni filizlenmekte olan Türkçülük düşüncesine kendini yakın hissetti. 1912’de kurulan Türk Ocağı Cemiyeti’ne kabul edilen ilk kadın üye olmuştur. Ardından Türk Yurdu dergisini yayınlamaya başlamıştır. Milli Mücadele başlamadan hemen önce Mustafa Kemal’e ulaşmış, başlarda savunduğu manda tezini sunmuştur. Ancak kısa süre sonra fikri değişmiş, Milli Mücadele’nin en etkin isimlerinden biri olmuştur. İzmir’in işgaline karşı düzenlenen mitinglerde konuşmacı olmuş, oldukça etkili konuşmalarıyla halk tarafından benimsenmiştir. Bunlardan en bilineni ve milli şuurumuzda yer edineni Sultanahmet Mitingi‘dir. Burada sarf ettiği “Hükümetler düşmanımız, milletler dostumuz ve kalbimizdeki haklı isyan kuvvetimizdir,” sözü vecizleşen sözlerinden biridir. Aynı dönemlerde Karakol Cemiyetiyle birlikte Anadolu’ya silah kaçırılmasına yardım etmiştir. Ve hatta tüm bunlardan dolayı İstanbul Hükümeti tarafından hakkında idam kararı verilmiştir. Ancak bu Halide Edip’i yıldırmamış, davasına daha da bağlamıştır. Savaş süresince cephede hemşire olarak görev yapmış; Mustafa Kemal’in basın sözcülüğünü üstlenmiş, basını alanındaki deneyimini bir süre sonra Yunus Nadi ile birlikte Anadolu Ajansı’nı kurarak millete hizmet için kullanmıştır. Halide Edip, Milli Mücadele dönemindeki katkılarından dolayı Halide Onbaşı olarak da bilinir.

Halide Edip, yirmi bir roman, dört hikâye, iki anı kitabı ve iki tane de tiyatro eserine imza atmıştır. Bu aktif yaşantısının içine bu kadar çok edebiyat eseri sığdırması kaleminin gücü, üretkenliği ve kendisini davasına adamaktaki kararlılığının kanıtı niteliğindedir. Halide Edip, döneminde kadınlar için çizilmiş sınırları aşmış ve şimdilerde dahi bizlere örnek olacak bir yaşantı sürerek; kalemiyle, fikriyle, zekâsıyla, azim ve kararlılığıyla bir yol açmış ve Türk kadınını bu yola davet etmiştir. Türk kadını elinin hamuruyla “erkek işleri”ne kalkışmış ve bütün bunların üstesinden başarılı bir şekilde gelmiş olan Halide Edip’i unutmayacak, ondan devraldığı bayrağı daha da ilerilere taşıyacaktır!

 

[1] Halide Edip’in Seviyye Talip romanındaki Fahir karakteri, döneminde yaşayan genç kadınları bu şekilde tanımlar.

[2] Mithat Efendi, Jöntürk romanında bu sınırları belirlemiştir.

[3] Erdoğdu, Teyfur. “Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nin Kısa Tarihi”. Üsküdar Belediyesi Üsküdar Sempozyumu (23-25 Mayıs 2003) Bildiri Kitapçığı.

Yararlanılan Kaynaklar

Argunşah, Hülya. “HALİDE EDİP’TE DEĞİŞEN KADININ ROMANDAKİ İZDÜŞÜMLERİ: SEVİYYE TALİP’TEN ATEŞTEN GÖMLEK’E.” Türklük Bilimi Araştırmaları 37 (2015).

Erdoğdu, Teyfur. “Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nin Kısa Tarihi”. Üsküdar Belediyesi Üsküdar Sempozyumu (23-25 Mayıs 2003) Bildiri Kitapçığı.

“Halide Edip Adıvar.” Halide Edip Adıvar – Türkiyeli Kadın Yazarlar. N.p., n.d. Web. 02 June 2017.

TRT Avaz. YouTube. YouTube, 15 Nov. 2016. Web. 02 June 2017.

https://www.youtube.com/results?search_query=halide+edip+ad%C4%B1var

 

Resimler için:

http:/bilgihanem.com/wp-content/uploads/2014/12/halide-edip-adivar-kimdir-hayati-ve-eserleri.jpg?w=640

http:/2.bp.blogspot.com/-MxEtLzXEPrg/VnQ93jeJR7I/AAAAAAAAEWg/6tMJoSTOPHc/s1600/ad%25C4%25B1vr.png

http:/www.leblebitozu.com/wp-content/uploads/2015/11/halide-edip-3.jpg

https:/indigodergisi.com/wp-content/uploads/2015/12/2301_halide-edip-adivar-eser-ozetleri.jpg

İlgili Yazılar