Türk Yazınında Kadın: Fatma Aliye Hanım Kültür - Sanat

Türk Yazınında Kadın: Fatma Aliye Hanım

Toplumun gelişmesi kadın, erkek, genç, yaşlı; şu, bu demeden potansiyele sahip her bireyin sahip olduğu potansiyeli toplumun gelişmesi için sarf etmesiyle mümkündür ancak. Toplumda hiçbir kesimin dışlanmadığı, kimsenin potansiyelini kullanmaktan yoksun bırakılmadığı ve imkan tanınan bireylerin de potansiyellerini toplum için kullanmaktan geri durmadığında toplum olma bilincine ulaşılmış demektir.

Türkiye ve Dünya tarihi düşünüldüğünde bu bilincin kazanılmasında en büyük etmenlerden birinin toplumda kendisine yer bulmak için büyük bir çaba gösteren ve büyük oranda başarıya ulaştığını söyleyen “kadın” unsurudur. Osmanlı’nın son dönemleri göz önüne alındığında, dönemin eğitim kurumları olan medreselerden dışlanmış olan, ve maalesef eğitimle aralarındaki tek ilişkinin “evin eğitim görmüş erkekleri” ile sınırlı kaldığından, kadınlar büyük oranda okuma yazma bilmemekteydi. Bir dönem çıkarılmış olan Hanımlara Mahsus Gazete gibi yayınlar aracılığıyla kadının eğitiminin önemi vurgulanmış ve kadının eğitiminin toplumun eğitimi olacağı yönünde bilinç kazandırılmaya çalışılmıştır.[1] Bu çabalar sonucunda en azından seçkin kadınların evde özel hocalardan eğitim alabilmesinin önü açılmıştır.[2]

hanımlara mahsus gazete

Hanımlara Mahsus Gazete

Bu dönemde, bu şartlar altında çok başarılı kadın yazarlar yetişmiş ve çekinerek de olsa yazın dünyasına adımlarını atmışlardır. Türk yazınında ilk kadın romancı olarak bilinen Fatma Aliye bu başarılı kadınlardan biridir ve gerek hayatı gerekse de başarılarıyla hepimize ilham vermektedir.

Fatma Aliye Hanım eğitim hayatına abisinin evde aldığı özel dersleri dinleyerek başlamış ve Fransızca öğrenme konusundaki yeteneği ve merakı keşfedildiğinde bu alanda eğitim almıştır. Aldığı eğitimin hakkını vermiş ve yazın hayatına George Ohnet’in yazdığı Volonte isimli romanı Fransızca’dan çevirerek başlamıştır. Bu roman tercümesi  “Bir Hanım” mahlasıyla yayınlanmıştır. Kimi kaynaklara göre kadının o dönemde yazmasının ayıp karşılanması Fatma Aliye Hanım’ı buna yöneltmiştir.[3] Sadece tercüme çalışmalarıyla kalmamış, Hanımlara Mahsus Gazete başta olmak üzere İnkılâb, Malûmat, Servet-i Fünûn,Tercümân-ı Hakikat, Ümmet, Malûmat ve Mahasin gibi dergi ve gazetelerde yayınlanmak üzere 40 makale kaleme almıştır. Bunun yanı sıra beş roman yazmıştır ve sırf bu yüzdendir ki kendinden önce bir roman yayınlayan Zafer Hanım değil, Fatma Aliye Hanım yazınımızda ilk kadın romancı olarak kabul edilmiştir.

fatmaaliye

Fatma Aliye Hanım

Romanlarından en bilineni 1981 yılında Ahmet Mithat Efendi ile yazdıkları Hayal ve Hakikat’tir, bu romanda da kendi ismi yerine “Bir Kadın” mahlasını tercih etmiştir. Sonraları mahlas kullanmayı bırakmış ve “bir kadın”ın kendi ismiyle de yazın dünyasında yer bulabileceğini kanıtlamıştır. Fatma Aliye Hanım gündelik hayatta cinsiyet kalıplarını yıktığı gibi, romanlarında da bunu yapmak için çalışmıştır. 1982’de kendi adıyla yayımlanan ilk romanı Muhadarat’ta bir kadının ilk aşkını unutamayacağı kanısını çürütmek için uğraşmıştır.[4]

Ancak yine de Osmanlı’da -en azından İstanbul’da- kadın hareketlerinin Batı’ya göre daha iyi koşullarda başladığını söyleyebiliriz. Virginia Woolf’un Kendine Ait Bir Oda eserinde dile getirdiği kadının kültürel bağımsızlığını sağlaması için kendine ait bir odasının olması gerekliliği tezine Fatma Aliye Hanım da dikkat çekmiş ve sahip olduğu koşulların nispeten daha iyi olduğunu şu sözlerle vurgulamıştır: “Benim ayrı odam olduğu gibi, yazı masam, kitap dolabım bile var idi.” Ancak Fatma Aliye Hanım’ın başarısının tek sırrının bu olmadığı kesindir, kendisine bu imkanları sağlayan aile bireylerinin bu başarıdaki rolü yadsınamaz. Kız kardeşinin Osmanlı’da kadın hareketlerine öncelik eden Emine Semiye olmasından yola çıkarak, yetiştikleri aile ortamının kadının kaybolmasına izin vermediği söylenebilir. Bu noktada babaları dönemin devlet adamlarından olan ve İslam Hukuku’nu kitaplaştırarak Şer’i mahkemelerde kullanılmak üzere Mecelle’yi hazırlayan komisyona başkanlık eden Ahmet Cevdet Paşa’nın tutumu önem arz etmektedir. Zira yirmi birinci yüzyılda dahi kadınların sosyal hayata katılmasının önü İslam’la kesilmeye çalışılırken, İslam Hukuku’nu kodifike etme görevini üstlenen komisyona başkan olacak kadar İslami bilgisine güvenilen kişinin, sosyal hayata aktif katılım gösteren iki tane kız çocuğu yetiştirmesi göz ardı edilecek bir mesele değildir.

Fatma Aliye Hanım sosyal hayata katılımıyla da dikkat çekmektedir. Yazın dünyasında ilk olduğu gibi Osmanlı’nın da ilk resmi kadın derneği olan Nisvan-ı Osmaniye İmdat Cemiyeti’ni kurmuştur. Aynı zamanda Hilal-i Ahmet Cemiyeti’nin (Kızılay) ilk kadın üyesidir.

Fatma Aliye Hanım bir ilk olma sıfatını kazanmıştır ve şu anda “tek” sıfatını da korumaktadır. Yazının yazıldığı 2017 yılında Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından basılan banknotlarda yer alan tek kadındır, 50 TL’nin arkasında yer almaktadır.

fatmaaliye02

50 TL Değerindeki Banknot

Türk yazınında ve sosyal hayatında kadının rolü ve gördüğü saygı gün geçtikçe artmıştır. Türk kadını başardıkça arkasında onları takdir edecek bir halk görecek ve onların desteğiyle daha fazlasını başarmak için gerekli azim ve kararlılığı kendisinde bulacaktır. Türk yazını Fatma Aliye Hanım’ın katkılarına minnettardır.

[1] Derginin 1 Ağustos 1985 tarihli yayınında yayınlanma amacı üzerinde durulmuş, “Kadının eğitimi toplumun eğitimidir.” anlayışıyla hareket edilmiştir.

Daha fazlası için: Eliuz, Ülkü. “Meşrutiyete Giden Yolda Yeni Kadın İmgesi : Fatma Makbule Leman” bilig Güz / 2008 sayı 47. Erişim tarihi: 29 Nisan 2016.

[2] Argunşah, Hülya. “Halide Edip’te Değişen Kadının Romandaki İzdüşümleri: Seviyye Talip’ten Ateşten Gömlek’e.” Türklük Bilimi Araştırmaları 37 (2015).

[3] http://www.milliyet.com.tr/2002/11/10/sanat/san04.html

[4] http://www.istanbulkadinmuzesi.org/fatma-aliye-hanim-topuz

Resimler:

http:/media.dunyabizim.com/haber/2012/03/19/ohmahsusgazete13111893.jpg

http:/www.felsefetasi.org/wp-content/uploads/2015/11/255922.jpg

https:/insaninyolculugu.files.wordpress.com/2014/06/fatmaaliye02.jpg?w=700

İlgili Yazılar